Nghĩ Mình Phận Mỏng Cánh Chuồn

 - 

“Truyện Kiều” như một “tập đại thành” văn hóa biểu hiện tâm hồn, tính cách người Việt Nam nên hầu như ai soi vào cũng thấy mình trong đó. Dân gian mê Kiều đến mức thuộc lòng, ngâm Kiều, tập Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều...


Tập Kiều là một cách tập cổ-một thú chơi tao nhã của người xưa, tập hợp các câu thơ có sẵn của người đời trước ghép lại thành bài thơ theo ý mới. Lẩy Kiều là cách lấy ra một câu hoặc cặp câu, thay đổi chút ít để biểu hiện một nội dung mới phù hợp với ngữ cảnh mới. Một chính khách Việt Nam lẩy Kiều nhiều, tinh tế mà sâu sắc nhất là Bác Hồ. Có thể viết hẳn một quyển sách về vấn đề này. Ở đây chỉ xin giới thiệu một vài ví dụ Bác sử dụng trong quan hệ đối ngoại.

Bạn đang xem: Nghĩ mình phận mỏng cánh chuồn

Bác đã lẩy Kiều từ các câu Trăm năm trong cõi người ta,/ Chữ tài, chữ mệnh khéo là ghét nhau (câu 1, 2) và Cùng trong một tiếng tơ đồng/ Người ngoài cười nụ người trong khóc thầm (câu 1855, 1856). Bác mượn vỏ hình thức “Truyện Kiều”, mượn cách triết lý của Nguyễn Du để nói về hoàn cảnh mới: Ta thắng lợi và sẽ thắng lợi vì chính nghĩa, Pháp đã thua và Mỹ sẽ thua vì là tà, phi nghĩa!

Sau bi kịch vì xui Từ Hải ra hàng mà Từ Hải thì bị chết còn Kiều bị quan quân Hồ Tôn Hiến bắt, Kiều đau đớn than trước mặt Hồ công: Xét mình công ít, tội nhiều/ Sống thừa tôi đã nên liều mình tôi (câu 2559, 2560). Bi kịch của Kiều có gì đấy gần với bi kịch của Tổng thống Eisenhower, Bác Hồ liền lẩy Kiều để giễu Ai: “Hôm nay, trước khi cuốn gói chuồn khỏi dinh tổng thống nước Mỹ, lão Ai ắt phải kiểm điểm lại những “thành tích” của y trong tám năm qua. Và chắc y phải bùi ngùi kết luận rằng: Nghĩ mình công ít tội nhiều...”(2).

*
*
*
*

Đang cùng Từ Hải “Nửa năm hương lửa đang nồng” thì Từ Hải phải lên đường, Thúy Kiều ở lại ngóng về Từ: Cánh hồng bay bổng tuyệt vời/ Đã mòn con mắt phương trời đăm đăm (câu 2247, 2248). Hoàn cảnh này, tâm trạng này được Bác Hồ lẩy trong hoàn cảnh tiễn Tổng thống Sukarno tại sân bay Gia Lâm: “Thời gian Tổng thống lưu lại ở Việt Nam chúng tôi lần này quá ngắn ngủi! Nhưng vì Tổng thống đi vắng đã hơn hai tháng, nhân dân Indonesia nhớ nhung và chờ đợi lãnh tụ kính mến của họ, một ngày dài như ba thu. Thật là: Cánh hồng bay bổng tuyệt vời,/ Trông mòn con mắt, phương trời đăm đăm!”(3). Bác chỉ thay một chữ “đã” trong Kiều bằng từ “trông” để diễn tả tấm lòng mong ngóng, trông ngóng từng giờ của nhân dân Indonesia nhớ nhung và chờ đợi lãnh tụ kính mến của họ. Thật là một sự ca ngợi kín đáo mà tinh tế!

Thúc Sinh tạm biệt Thúy Kiều, họ nâng ly rượu tiễn đưa: Chén đưa nhớ bữa hôm nay/ Chén mừng xin đợi ngày rày năm sau (câu 1517, 1518).

Xem thêm: Nghĩa Của Từ Enclosure Là Gì, Nghĩa Của Từ Enclosure, Enclosure Là Gì

Câu Kiều này thật hợp với hoàn cảnh Bác tiễn đoàn đại biểu Đảng Cộng sản và Chính phủ Tiệp Khắc: Tiễn đưa nhớ buổi hôm nay,/ Mối tình đoàn kết, càng ngày càng sâu,/ Xa nhau lòng vẫn gần nhau(4).

Xem thêm: Top Game Sinh Tồn Android Được Chơi Nhiều, 10+ Game Sinh Tồn Hay Nhất Cho Smartphone

Tuy không nói ra nhưng ai cũng hiểu cái ý vị kín đáo, hóm hỉnh của Bác gửi vào câu tiếp sau trong Kiều: “Chén mừng xin đợi ngày rày năm sau”, mong đợi ngày gặp lại! Hầu như ở trường hợp lẩy Kiều nào, Bác cũng bảo đảm toàn diện, thống nhất hai sắc thái: Hoàn cảnh, bối cảnh giống nhau và tâm trạng nhân vật gần gũi nhau!

Tháng 7-2011, mừng Chủ tịch Quốc hội khóa mới (Nguyễn Sinh Hùng), đồng chí Nguyễn Phú Trọng lẩy hai câu Kiều: Chén vui nhớ bữa hôm nay/ Chén mừng xin đợi ngày rày... 5 năm sau. Người ra đi làm nhiệm vụ mới chào người ở lại thay thế mình thật tương hợp với cảnh Thúc Sinh nâng chén rượu tạm biệt Thúy Kiều: Chén đưa nhớ bữa hôm nay/ Chén mừng xin đợi ngày rày năm sau (câu 1517, 1518). Câu đầu được lẩy thay chữ “đưa” bằng chữ “vui”, nhấn mạnh không khí hồ hởi, vui vẻ. Câu sau thay chữ “năm” bằng “5 năm sau”, tức một nhiệm kỳ Quốc hội lại sẽ hội ngộ với “chén mừng” thành công mới!

Không phải thời nay văn chương mới làm sứ giả gắn nối các mối bang giao, mà đã có từ ngày xưa. Cả nay và xưa đều có chung một điểm là áng văn chương đó phải mang giá trị phổ quát toàn nhân loại, hay còn được gọi là mang mẫu số chung của văn hóa toàn cầu. Ở Việt Nam ta có thể kể kiệt tác của các đại thụ Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Hồ Chí Minh, nhưng “Truyện Kiều” vẫn là tiêu biểu. “Truyện Kiều” như cái cầu nối đưa văn hóa nước ta ra thế giới. Đón văn hóa thế giới vào cũng qua cái cầu này, vì “Truyện Kiều” xứng đáng là điểm tựa, là mẫu mực để soi chiếu, tuyển chọn những áng văn đích thực có thể hòa nhập với văn hóa Việt!

(1), (3) Hồ Chí Minh toàn tập, tập 12, Nxb Chính trị Quốc gia, năm 2011, tr.38; tr.254

BK8 | Soi kèo bóng đá